« Zie het voor je - een ode aan de metafoor»

Gepubliceerd op 11-01-2022

Was je handen. Een simpel verzoek. Veel gehoord ook in de afgelopen twee jaar. En echt mooier kunnen we dat niet maken natuurlijk. Of toch wel? Onlangs kwam ik een veel overtuigendere bewoording tegen. Van precies dezelfde opdracht. Maar met een heel ander gevoel. Namelijk: ‘Wash your hands - you know where they have been.’ En als je met zelfs handen wassen de verbeeldingskracht van je lezer kunt aanspreken, dan kan dat met jouw boodschap ongetwijfeld ook! Lees je mee?

Je bent een vat vol associaties

Jij en ik leerden onze allereerste woordjes door een plaatje te koppelen aan een woord. Je kent die boekjes (of vroegere leesplankjes) nog wel. Elk woord had zijn eigen plaatje. En zo werden een auto, een koe en een appel super letterlijk voor ons ver-‘taal’-d. Naarmate we ouder werden, kregen we woorden voor àl die plaatjes. Ervaringen, geluiden, smaken en geuren zorgden vervolgens voor verdieping. Een steeds rijker beeld bij die woorden.

Neem nu dat ene liedje. Voorgoed gekoppeld aan de herinnering aan je eerste vakantie zonder je ouders - bijvoorbeeld. Het wordt op de radio gedraaid en je gedachten dwalen als vanzelf af. Naar toen. Waarschijnlijk met een haarscherp beeld (of gevoel) tot gevolg. Precies zó werkt het ook met enkel woorden. Want we zijn wat dat betreft een vat vol associaties. Allemaal. We hebben de beschikking over tal van woorden die we daadwerkelijk voor ons kunnen zien. 

Een beeld zegt meer dan duizend woorden - inderdaad!

Schrijf je? Probeer het dan zèlf ook echt eens voor je te zien. Maak het zo concreet als je kunt. Scherp je zinnen zó aan dat ze tevens een mentaal beeld oproepen bij je lezer. Want weet je wat het is met beelden? Wat ze zo sterk maakt? Waarom beelden soms - inderdaad - meer zeggen dan duizend woorden? Ze behoeven geen vertaling meer - zoals woorden. Een beeld roept direct een emotie op.

Dat geeft je zomaar toegang tot het onvoorstelbare. Iets dat er (nog) niet is. Martin Luther King bijvoorbeeld, nam zijn toehoorders mee zijn droom in. Barack Obama wekte heel consistent met slechts drie woorden het diepe Amerikaanse gevoel: ‘Yes, we can!’ Zie het dus voor je. Het begint allemaal met het beeld dat je voor ogen hebt. Neem je lezers dáár in mee. Geloof me, het is dé kans om van je kritische lezers, betrokken deelgenoten te maken.

Een metafoor: op subtiele en elegante wijze betekenis geven

Ons denken is in wezen metaforisch van aard, stelt Amerikaans neurolinguïst George Lakoff. Dus waarom geen metaforen gebruiken? Als je het mij vraagt de moeder der stijlfiguren. En eigenlijk méér dan dat. Want met een metafoor maak je je tekst niet alleen mooier of leuker, maar vooral ook minder complex, begrijpelijk of tastbaar zelfs. Metaforen zijn in ieder geval geschikt om met een minimum aan woorden een levendig en krachtig beeld in het hoofd van je lezer tot stand te brengen. 

Puntje bij paaltje is een metafoor eigenlijk niets meer of minder dan een vergelijking. Maar dan wel eentje waarbij je een beroep doet op de eigen interpretatie van je lezer. Het doorbreekt een bestaand denkpatroon. En dat is nu juist de sterkte. Want als je je lezer zèlf een rol geeft in het achterhalen van de betekenis, wordt die als vanzelf dieper verankert. 

Laten we er een ijzersterk voorbeeld bij nemen. Ter illustratie. Over de Rolls-Royce zou je namelijk kunnen zeggen dat ‘ie maar weinig geluid produceert. Maar je kunt je daar waarschijnlijk pas ècht een voorstelling bij maken als ik zeg: ‘At 60 miles an hour the loudest noise in this new Rolls-Royce comes from the electric clock.’ Voel je ‘m? 

En kon je je nooit een voorstelling maken bij ADHD? Nou, stel je dan dít maar eens voor: ‘iemand met een Ferrari-motor, maar de remmen van een fiets. Als je de remmen weet te verbeteren, heb je sowieso met een kampioen te maken.’ En ook ADD kent zo’n metaforische beschrijving: ‘soms gaat hij op pad en komt in de problemen, in andere gevallen ontdekt hij penicilline’. Dàt is hoe een goede metafoor je met andere ogen naar de wereld kan laten kijken.

De beste metaforen ontstaan spontaan

Zelf aan de slag met metaforen? Doen! Zeker. Al moet ik je waarschuwen niet te overdrijven. Een metafoor moet passen. En prikkelen. En aan nog een heleboel andere randvoorwaarden voldoen. Sommige metaforen zijn immers alweer cliché doordat we deze zo vaak in de mond nemen - en daarmee wordt hun verbeeldingskracht tenietgedaan. 

Houd daarom dìt in je achterhoofd bij het werken met metaforen: een metafoor moet van toegevoegde waarde zijn en meteen begrepen worden. Zo niet, schrappen maar! Een gekunstelde metafoor kan je tekst namelijk ook òngrijpbaar maken. En dat zou zonde zijn, want er zijn nog zoveel andere manieren om de verbeelding van je publiek aan te wakkeren…

verrekijker-01641927540.jpg